درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (3) کلاس دوازدهم رشته ادبیات و علوم انسانی
کارگاه تحلیل فصل 2
1) نمونههای زیر، بهصورتی که بین دو هلال تقطیع شدهاند، با کدام اختیار شاعری مطابقت دارند؟
| نوای نی (U - - -) |
آرزوی خوب (- U - - - U) |
دل پاک (U - - - U) |
بازی دهر (- U - U U) |
ن وا ی نی/ اختیار در هجای سوم (ی) بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه
آ رِ زو ی خو ب/ اختیار در هجای چهارم (ی) بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه
دِ لِ پا ک/ اختیار در هجای دوم (ل) بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه
با زی یِ دهر/ اختیار در هجای دوم (زی) کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند
2) پس از تقطیع هجایی ابیات زیر، هجاهای معادل در دو مصراع یک بیت را مقایسه کنید و اگر اختلافی هست نوع اختیار شاعری را تعیین کنید.
الف)
راستی آموز بسی جو فروش
هست در این شهر که گندم نماست
پروین اعتصامی
را س تی یا/ مو ز ب سی/ جو ف روش
هس ت دَ رین/ کو ی ک گن/ دم ن ماست
هجای سوم مصراع اول (تی) در مقابل هجای کوتاه (دَ) قرار گرفته که طبق قاعده کوتاه تلفظ میشود. حذف همزه در هجای چهارم (رین) مصرع دوم
ب)
نبینی باغبان چون گل بکارد
چه مایه غم خورد تا گل برآرد
فخرالدین اسعد گرگانی
ن بی نی با/ غ بان چن گل/ ب کا رد
چِ ما یِ غم/ خُ رد تا گل/ بَ را رد
در هجای سوم مصرع دوم (ی) در مقایل (نی) مصرع اول قرار گرفته و طبق قاعده بلند تلفظ میشود حذف همزه در هجای دهم (را)
پ)
غمش در نهان خانهٔ دل نشیند
به نازی که لیلی به محمل نشیند
طبیب اصفهانی
غَ مش در/ نَ هان خا/ نِ یِ* دل/ ن شی ند
ب نا زی/ ک لی لی/ ب مح مل/ نِ شی ند
هجای هشتم در مصرع اول (ی) در مقابل (مح) در مصرع دوم طبق قاعده بلند تلفظ میشود.
ت)
گر از این منزل ویران به سوی خانه روم
دگر آنجا که روم عاقل و فرزانه روم
حافظ
گ رَ زین من/ ز ل وی ران / ب سو*یِ خا /ن رَ وم
دِ گ ران جا/ کِ ر َ وم عا / قِ لُ فر زا/ نِ رَ وم
هجای دهم در مصراع اول (سو) در مقابل (ل) در مصراع دوم طبق قاعده کوتاه تلفظ میشود
هجای یازدهم در مصراع اول (ی) در مقابل هجای (فر) طبق قاعده بلند تلفظ میشود. حذف همزه در هجای سوم (زین)
ث)
من و تو غافلیم و ماه و خورشید
بر این گردون گردان نیست غافل
منوچهری
3) در ابیات زیر آرایههای لف و نشر، تضاد و متناقضنما را مشخص کنید.
الف)
گرندیدی قبض وبسط عشق را در یک بساط
گریهٔ مینا نگر خندیدن ساغر ببین
فروغی بسطامی
تضاد بین قبض و بسط گریه وخندیدن/ قبض و بسط لف اول ودوم گریهٔ مینا نشر 1، خندیدن ساغر نشر 2
ب) دو کس دشمن ملک و دیناند: پادشاه بیحلم و زاهد بیعلم.
گلستان سعدی
دشمن ملک لف 1، دشمن دین لف 2 پادشاه بی حلم نشرا، زاهد بی علم نشر 2/ لف و نشر مرتب
پ)
روز از برم چو رفتی، شب آمدی به خوابم
این است اگر کسی را عمری بود دوباره
کلیم کاشانی (همدانی)
تضاد بین روز و شب آمدی و رفتی
ت)
مرا نصیب غم آمد به شادی همه عالم
چرا که از همه عالم محبّت تو گزیدم
مهرداد اوستا
تضاد بین غم و شادی
ث)
چیست این سقف بلند سادهٔ بسیار نقش
هیچ دانا زین معمّا در جهان آگاه نیست
حافظ
در مصرع اول سقف بلند ساده با بسیار نقش تناقض دارد.
ج)
آب آتشفروز، عشق آمد
آتش آبسوز عشق آمد
سنایی
هر دو مصراع متناقضنما هست/ آبی که فروزندهٔ آتش است/ و آتشی که سوزانندهٔ آب هست تضاد بین آب و آتش
4) متن زیر را از کتاب «چرند و پرند» دهخدا از نظر ویژگیهای زبانی دورهٔ بیداری بررسی نمایید.
«باری، چه دردسر بدهم؟ آنقدر گفت و گفت و گفت تا ما را به این کار واداشت. حالا که میبیند آن روی کار بالاست، دست و پایش را گم کرده، تمام آن حرفها یادش رفته. تا یک فرّاش قرمزپوش میبیند، دلش میتپد. تا به یک ژاندارم چشمش میافتد، رنگش میپرد. هی میگوید: امان از همنشین بد».
1- نثر این دوره ساده و قابل فهم است. در ساختار و ترکیب دستوری کلام نیز جملهها درستتر و با طبیعت زبان هم آهنگتر میشود./ ساده و قابل فهم ، صمیمی
2- استفاده از زبان محاوره و کنایات عامیانه (چه در دسرت بدهم. آن روی کار بالاست. دست و پایش را گم کرده. دلش میتپد رنگش میپرد)
3- استفاده از کلمات بیگانه مثل (قزاق ترکی) ژاندارم (فرانسوی). بد.